Crisismanagement is vooral adaptief zijn
Volgens Kalkman zijn crises niet fundamenteel anders dan tien of twintig jaar geleden. "Die ontwikkelingen roepen vragen op voor hoe crisisbeheersing georganiseerd moet worden. Natuurlijk spelen ontwikkelingen als klimaatverandering, geopolitieke dreigingen en cyberdreigingen een rol. Ook bestaan er aannames dat brandweerbestrijding en crisisbeheersing vooral hiërarchisch moeten worden ingestoken. Dat je een sterke leider hebt die alles overziet en aanstuurt. We zien, crisis na crisis, dat in werkelijkheid situaties sneller veranderen dan een team kan bijhouden. Wie te lang wacht op het complete plaatje komt te laat, de situatie is dan eigenlijk al voorbij. Crisissituaties komen per definitie met een hoge mate van onzekerheid. Je zult altijd tot op zekere hoogte moeten improviseren.” Wat crisisorganisaties écht crisisvaardig maakt, is aanpassingsvermogen volgens Kalkman. “Kunnen meebewegen met wat er op dat moment nodig is. Dat betekent vaker decentraler werken, met besluitvorming lager in de organisatie, dichter op de actualiteit. En dat is best een grote uitdaging.” Dit betekent dan ook continue blijven oefenen en trainen.
Informatiegestuurd werken cruciaal, maar niet zaligmakend
Informatiegestuurd werken is een sleutelbegrip in modern crisismanagement. Dit gaat wat Kalkman betreft over snel informatie verzamelen, delen en analyseren om betere besluiten te nemen. Maar hij waarschuwt ook dat je gaat veronderstellen dat je begrijpt hoe de crisis eruitziet en hoe die zich gaat ontwikkelen. “Een valkuil is dat data een vals gevoel van controle creëert, terwijl de crisis zich alsmaar ontwikkelt. Informatie is achterhaald, soms na een paar minuten.” Daarom vraagt informatiegestuurd werken méér dan goede systemen. Het vraagt ook om mensen die elkaars taal verstaan, jargon kunnen vertalen en elkaar al vóór de crisis kennen. Kalkman: “We moeten niet alleen investeren in hardware en software, maar vooral ook in mensen: hoe communiceer je effectief met andere organisaties?”
Weerbare samenleving: minder ‘ik’, meer ‘wij’
Zelfredzaamheid stond afgelopen jaar hoog op de agenda vanuit de overheid: schaf noodpakketten aan, zorg voor een plan hoe je jezelf 72 uur kunt redden. “Ik ben wat sceptisch over die insteek en ben er genuanceerder in. Natuurlijk kan de overheid niet altijd direct overal zijn, maar het uitgangspunt blijft dat hulp verlenen een overheidstaak is. Het is tenslotte een van de basistaken die we de overheid toebedelen om er juist in situaties van dreiging en onzekerheid voor de burgers te zijn. Het is wel goed dat de overheid de maatschappij aanmoedigt om er wel over na te denken. Als we het over weerbaarheid hebben, moeten we waken voor een te individualistische insteek. Blijf dus weg van het hele individualistische frame ‘red jezelf’. We moeten juist toe naar een sociale, gemeenschappelijke manier van voorbereiding.” Weerbaarheid zit volgens Kalkman vooral in gemeenschappen: buurten waar mensen elkaar kennen, elkaar tegenkomen en zich verantwoordelijk voelen voor elkaar - haast een plicht hebben naar elkaar. “Gemeenschappen waar mensen elkaar kennen en zich verantwoordelijk voelen voor elkaar, zijn het meest weerbaar. Je kunt weerbaarheid dus zeker organiseren”, meent hij.
Agressie tegen hulpverleners
Een trend die Jori Kalkman verontrust, is de agressie tegen hulpverleners. “Je ziet het met name bij de jaarwisseling, evenementen en voetbal in extreme mate terugkomen. Het is vooral een spiegel voor de samenleving zelf. Agressie tegen hulpverleners is niet alleen een probleem van de hulpdiensten. Het is een probleem van ons allemaal.” Zijn boodschap is helder: normen stellen en je hebt primair een rol om elkaar op dit gedrag aan te spreken.
Werving: laat ontwikkelkansen zien
Kalkman is niet per se pessimistisch over de toekomst van crisisorganisaties. Kijk alleen maar naar de significante toename van het aantal mensen werkzaam bij Defensie. Hij ziet dat het tij kan keren. “Als mensen namelijk zien dat er wordt geïnvesteerd, dat je je kunt ontwikkelen en betekenisvol werk doet, dan zijn ze bereid om te kiezen voor een crisisorganisatie”, legt hij uit. En ook vrijwilligers blijven volgens de wetenschapper onmisbaar. “Hun rol groeit. Niet alleen bij de brandweer, maar ook in spontane burgerhulpverlening. Dan is voorbereiding cruciaal: mensen willen helpen, maar moeten ook weten hoe. We moeten ze niet alleen aansporen om te helpen, maar ook training en middelen meegeven.”
Ontmoeten en vertrouwen opbouwen
Op eRIC komt Jori Kalkman persoonlijk een verhaal delen over adaptieve organisaties in een tijd waarin we vaker te maken krijgen met ontwrichtende gebeurtenissen en rampen. “Ik geef adviezen mee op basis van onderzoek naar organisaties, die in de meest extreme omstandigheden hebben geopereerd. Die juist moesten kiezen, handelen en samenwerken met hele beperkte informatie.” En daarom zijn ontmoetingen op eRIC ook zo waardevol. Niet alleen om kennis te delen, maar ook voor vertrouwen. “Want in een crisis telt soms één ding het meest: weten wie je moet bellen. Dan moet je elkaars nummer hebben. Dat vertrouwen bouw je alleen op als je elkaar ziet en gesproken hebt”, eindigt hij.
Meer weten? Bezoek de lezing van Jori Kalkman tijdens eRIC op 22 april, Vliegveld Twenthe, in lezingzaal 1