Die rol richt zich op het versterken van maatschappelijke weerbaarheid en het ontwikkelen van een wendbare crisisorganisatie, die effectief kan inspelen op uiteenlopende dreigingen en langdurige verstoringen. Wat hem vooral drijft, zijn de mensen. “Een veiligheidsregio is een club met hele gepassioneerde mensen, hulpverleners, mensen die werken met een missie. Die mag ik ondersteunen in dat werk, en dat maakt me trots.” Die missie speelt zich af in een wereld die volgens Donker uitdagend is met grote aantallen complexere crises.
Veranderend dreigingsbeeld
Volgens Donker zijn de crises waar regio’s nu mee te maken hebben dan ook anders dan vroeger. “Ja, we zien de wereld echt veranderen. Zo is de kans op een langdurige stroomuitval reëel. We zien ook onbeheersbare natuurbranden, grote overstromingen of combinaties daarvan. Nog los van cyberaanvallen of geopolitieke dreiging in de wereld. Er speelt gewoon heel veel en meer dan vroeger.” Waar volgens Donker veiligheidsregio’s vroeger vooral waren ingericht op branden voorkomen, branden blussen en korte ‘flitscrisis’ zien we nu langdurige en verweven crises. “Meerdere crises kunnen tegelijk plaatsvinden. Dat vraagt iets anders van ons. We moeten echt investeren in het ambacht crisisbeheersing. Daar zijn we gelukkig ook erg goed in, in samenwerking met onze partners. Dat vraagt echt dat we het ook langer kunnen volhouden met elkaar.” Die samenwerking moet dus stevig verankerd zijn. Crisisbeheersing is daarmee geen draaiboek in een la, maar een continu ontwikkelproces.
Crisisvaardig door samenwerking
Crisisbeheersing functioneert alleen goed als je het samen doet. “Niemand kan het alleen. Wat er vandaag gebeurt, kun je vaak niet van tevoren bedenken. Dat betekent dat we wendbaar moeten zijn en moeten inspelen op onverwachte risico’s.” Die wendbaarheid begint bij relaties. Partners moeten elkaar kennen, met elkaar oefenen en elkaars taal spreken. “Als het erop aankomt, moet je elkaar direct kunnen bereiken.” Waar gaat het dan wel eens mis? Volgens Donker vooral aan de voorkant. “Als je niet investeert in de koude fase – in elkaar leren kennen en samen oefenen – dan merk je dat in de warme fase. Dan spreek je elkaars taal niet, of weet je niet in welke fase van de crisis je zit.” Ofwel, crisisbeheersing betekent investeren in zowel de binnenkring van vaste partners als de bredere buitenkring van organisaties en bedrijven die in een crisis een rol spelen.
“Gezamenlijke verantwoordelijkheid om risicobewustzijn te vergroten”
Investeren in informatiemanagement
Een crisis kenmerkt zich door onzekerheid. Informatie is vaak onvolledig, situaties veranderen snel. Hoe ga je daarmee om? “100 procent zekerheid bestaat niet,” zegt Donker. “Soms stuur je een beetje in de mist.” Toch is dat geen reden om af te wachten. De VRU investeert veel in informatiemanagement en informatiegestuurd werken. “Informatie is cruciaal om goede keuzes te maken. We proberen altijd voor de crisis uit te komen. Hoe beter je informatiepositie, hoe gerichter je kunt handelen.” Dat geldt zowel voor de operationele inzet - bijvoorbeeld brandweermensen die al in de auto inzicht krijgen over een incident - als voor bestuurlijke besluitvorming tijdens grootschalige crises. Donker: “We investeren veel tijd om zoveel mogelijk informatie te vergaren om zo veilig mogelijk op te kunnen treden. Maar systemen zijn áltijd ondersteunend. Het vakmanschap ligt bij de mensen in het veld. Wij leunen vooral op onze ervaren professionals. Systemen moeten hen ondersteunen, niet andersom.” Tegelijkertijd kent informatie delen ook knelpunten. Privacy, vertrouwelijkheid en gegevensbescherming spelen een grote rol, die zich soms slecht verhouden tot wat nodig is in rampenbestrijding. Daarom dat de VRU veel tijd en denkkracht investeert in veilig, effectief en efficiënt informatiegestuurd werken. Hiervoor is onlangs een programma met 18 verbetertrajecten goedgekeurd.
Leren van crises helpt bij toekomstige crises
Na elke crisis begint het leren op een positieve manier. Voor Donker is dat geen losse stap achteraf, maar een integraal en uiterst belangrijk onderdeel van professioneel werken. “Onze mensen gaan naar plekken waar anderen weggaan, dus bij onveilige situaties. We proberen alles te doen om te leren van wat er gebeurt. Zodat we de volgende keer veiliger naar zo’n plek kunnen of sneller een crisis kunnen voorkomen of beheersen.” Na een incident wordt zorgvuldig tijd vrijgemaakt voor nazorg en reflectie. “Hoe gaat het met onze mensen? Dus de mens achter de mens. We kijken naar wat we hebben gezien, en wat kan beter en veiliger? Dit is waarderend onderzoeken. Ja, we besteden hier veel tijd aan. Deze lessen delen we binnen de regio, en ook landelijk.”
Weerbaarheid en veerkracht onlosmakelijk verbonden
Donker verstaat onder maatschappelijke weerbaarheid twee termen. “Weerbaarheid en veerkracht. Weerbaarheid gaat over hoe we onze samenleving zo inrichten dat die schokbestendig is. Veerkracht gaat over hoe we herstellen en de situatie het hoofd bieden, als er toch iets misgaat.” Volgens hem ontstaat weerbaarheid niet vanzelf. Het vraagt gezamenlijke inspanning van overheid, bedrijven en inwoners. “Het is een samenspel. Wij moeten samen weerbaar zijn. Wij vragen inwoners en bedrijven om eerst voor zichzelf en hun naasten, dus ook je kwetsbare buur te zorgen. Dan hebben hulpdiensten ruimte om te helpen waar nóg meer kwetsbare mensen wonen.” De druk op weerbaarheid neemt toe door de kans op langdurige ontwrichting. “Wij zijn in Nederland gewend dat alles het altijd doet. In een crisis is dat niet zo. Daar moeten we met elkaar weer een beetje aan wennen.” 100% veiligheid bestaat niet, maar samen de schouders eronder zetten wél volgens Donker.
“Geef onze mensen de ruimte. Geef ze een applaus. We hebben ze keihard nodig”
Onacceptabele agressie
Een zorgelijke ontwikkeling is de agressie tegen hulpverleners. “Dat is voor ons onacceptabel. Onze mensen gaan naar plekken waar anderen weggaan. Ze geven alles om anderen te helpen.” De VRU staat pal achter haar medewerkers. Tegelijkertijd vraagt Jaap Donker om maatschappelijke steun. “Geef onze mensen de ruimte. Geef ze een applaus. We hebben ze keihard nodig”, spreekt hij duidelijk uit.
Van reünie tot inspiratie op eRIC
Op eRIC deelt Donker zijn visie op maatschappelijke weerbaarheid en crisisleiderschap. “Mijn boodschap daar is dat we moeten investeren in regionale en binnenlandse veiligheid. Defensie staat voor een mega-opgave om bij te dragen aan internationale veiligheid. Als de VRU willen we samen met alle partners kijken wat regionaal en nationaal nodig is.” Bezoekers hoopt hij te inspireren met praktijkvoorbeelden om thuis mee aan de slag te gaan. eRIC is volgens hem onmisbaar en voelt als een soort reünie zelfs. “In dat ontmoeten, ook informeel, leg je juist de verbanden die je straks in een echte crisis ook hard nodig hebt.”
Kippenvel en trots
Na jaren in het crisisdomein en rampenbestrijding is zijn motivatie onveranderd. “Wat mij drijft in dit mooie werk is dat we het verschil kunnen maken. Dat we een bijdrage mogen leveren aan crisisbeheersing en rampenbestrijding geeft me kippenvel. Ik voel me nog altijd gedragen door onze fantastische mensen. Enorme trots overheerst op ál die mensen, die dag en nacht maar weer klaarstaan. Daar blijf ik me heel graag voor inzetten”, eindigt Jaap Donker.
Meer weten? Bezoek de lezing 'Samenredzaam: de kracht van een weerbare samenleving' van Jaap Donker tijdens eRIC op 22 april om 13.30 uur, lezingzaal 2.
