Crisisscenario’s blijven theoretisch tot je ze zelf meemaakt en áls dat gebeurt kun je in korte tijd veel leren. Over hoe zo’n gebeurtenis ingrijpt in het dagelijks leven en de maatschappij ontregelt. Sjors Fröhlich maakte het mee en maakte in gedachten direct een vertaalslag naar zijn eigen gemeente: ‘Wat als zo’n omvangrijke en langdurige stroomuitval Nederland treft? Zijn we er dan klaar voor? Is mijn gemeente er klaar voor?’ Stof genoeg ter inspiratie voor zijn keynote lezing tijdens eRIC.
Kettingreactie
Fröhlich: “Wat de stroomstoring in Spanje en Portugal afgelopen voorjaar liet zien, is dat zo’n scenario bepaald niet ondenkbaar is. De gebeurtenis toonde ook aan hoe breed het spectrum potentiële oorzaken is dat uitval van vitale voorzieningen kan veroorzaken. Het kan ontstaan door een hybride- of cyberaanval of door extreem weer dat energie-infrastructuur verwoest, maar ook door een technische storing, zoals in dit geval. De stroomstoring maakte duidelijk hoe complex energienetwerken in elkaar zitten en dat een incident op één plek in het netwerk een kettingreactie kan veroorzaken die grote gebieden zonder stroom zet.”
Een tweede leerpunt is volgens Fröhlich de enorme afhankelijkheid van de hedendaagse samenleving van elektriciteit. “Want niets werkt meer op de manier waarop we het gewend zijn. In winkels kun je niet meer afrekenen, want kassa’s en geldautomaten werken niet meer en ook automatische schuifdeuren gaan niet meer open of dicht, zo ontdekte ik in winkels en hotels. Aanvankelijk dacht ik dat het een lokale storing was, veroorzaakt door graafwerkzaamheden in de straat waar ik op dat moment aan het winkelen was. Maar toen de dag vorderde, werd duidelijk hoe groot de storing was en raakten steeds meer processen verstoord. Het gaf bij veel mensen onrust en onzekerheid.”
Campagne
Met een grootschalige en langdurige stroomuitval ontplooien zich in feite twee crisisscenario’s tegelijk. Want hoewel stroomuitval en een grote cyberstoring als twee verschillende crisistypen worden benoemd in landelijke en regionale crisisplannen, leidt het één automatisch tot het ander; ook datacenters en de digitale snelweg met zijn honderdduizenden routers en switches kunnen immers niet zonder stroom. En naarmate zo’n verstoring langer duurt, zullen de maatschappelijke effecten steeds groter worden, omdat ook logistieke ketens voor de bevoorrading van Nederland afhankelijk zijn van stroom én data.
“Daarom is de onlangs gestarte nieuwe ‘Denk vooruit-campagne’ heel belangrijk”, benadrukt Fröhlich. “Pakweg vijf jaar geleden werden deze scenario’s in de maatschappij nog niet echt serieus genomen, door het grote vertrouwen in onze vitale infrastructuur. Datzelfde geldt overigens voor andere crisissituaties, inclusief de dreiging van een internationaal gewapend conflict. Maar de wereld is echt veranderd en iedereen moet zich voorbereiden: overheid, bedrijfsleven en burgers.”
"ervaringen laten zien dat mensen bij een crisis of verstoring ook irrationeel kunnen handelen." - Sjors Fröhlich
In zijn eigen gemeente was Fröhlich al bezig met het opnemen van een lokale videoboodschap om burgers en bedrijven in Vijfheerenlanden in de preparatiemodus voor crisispreparatie te krijgen. Fröhlich vervolgt: “Als bestuurder wil ik iedereen op het hart drukken hoe belangrijk het is om voor de eigen woon- en werksituatie een goed noodplan te maken en een noodpakket samen te stellen, om een aantal dagen in de meest noodzakelijke levensbehoeften te voorzien. Die video was nog niet af, maar na mijn ervaringen in Spanje heb ik er flink vaart achter gezet om het filmpje af te monteren. Een eigen crisiservaring werkt heel stimulerend, moet ik zeggen. En nu duurde deze storing maar één dag, want aan het eind van de dag hadden grote gebieden weer elektriciteit. Maar als het 72 uur of langer duurt, het tijdpad waar we met onze Nederlandse campagne op focussen, moeten we echt alle zeilen bijzetten om de maatschappij draaiende te houden en kwetsbare mensen te helpen.”
Stresstest
Burgers moeten dus dringend aan de slag om hun huishouden crisisproof te maken en hetzelfde geldt voor het bedrijfsleven, de zorg en niet in de laatste plaats voor het veiligheidsdomein: de diensten waarop de samenleving rekent, júist in crisistijd. Maar die kunnen niet overal tegelijk hulp bieden, dus moet de echte weerbaarheid komen van een grondige voorbereiding. Ziet Fröhlich nog meer opgaven om die weerbaarheid te versterken?
“Het lijkt mij goed om op verschillende niveaus een maatschappelijke ‘stresstest’ te doen. Als bekend is dat in winkels digitale kassasystemen en betaalautomaten uitvallen, zijn winkels dan nog in staat af te rekenen met contant geld? De oproep aan burgers is om voldoende cash in huis te hebben voor situaties waarin internet en geldautomaten niet werken, maar als je dan niet met contant geld kunt afrekenen, wat moet je dan? Verder vind ik het belangrijk dat de logistiek zodanig wordt ingericht dat mensen niet in paniek hoeven te raken omdat bepaalde producten er niet meer zijn. Denk aan de enorme run op toiletpapier in de coronacrisis, terwijl er nooit gebrek is geweest aan toiletpapier. En onlangs bij de drinkwatercrisis in Utrecht, was het simpele advies van drinkwaterbedrijf Vitens op water te koken. Dat was afdoende, maar er ontstond zo’n stormloop op flessenwater in supermarkten dat in veel supermarkten dagenlang geen flesje water meer verkrijgbaar was. Dergelijke ervaringen laten zien dat mensen bij een crisis of verstoring ook irrationeel kunnen handelen. De opgave is dat mensen op basis van een goede voorbereiding en met voldoende noodvoorraad in huis niet in de paniek- en hamstermodus schieten en zich ervan kunnen verzekeren dat ze een crisis van een paar dagen zonder zorgen kunnen uitzitten.”
Meer weten? Bezoek de lezing van Sjors Fröhlich tijdens eRIC op 22 april, Vliegveld Twenthe, in lezingzaal 2.
